Renoviranje krova i fasade nije započelo na vreme, na primer kada je jedan od značajnijih istorijskih spomenika u petrovaradinskom podgrađu počeo da propada, već tek kada je kuća bukvalno počela da se raspada. S neugledne, oguljene i sive građevine u martu je pao deo fasade. To je bio poslednji poziv u pomoć. Grad je konačno reagovao. Iako se godinama govorilo da para nema i da stanari treba sami da poprave to što ne valja, nakon urušavanja Zavod za izgradnju grada konačno je započeo radove. Ceo posao je završen na dan rođenja bana Jelačića (16. oktobar) pa je posle više od sto godina ovaj istorijski spomenik konačno sačuvan od uništenja.

Zavod je popravio krov, potkrovni deo i fasadu i danas više nije sramota pokazati kući gostima koji žele da je vide. Nažalost, ostale kuće u podgrađu, koje su takođe deo istorijske baštine, nisu renovirane, niti je njihovo renoviranje u planu. Valjda će ih se setiti kada počnu da se raspadaju.

Zgrada u kojoj je rođen Josip Jelačić građena je u periodu od 1745. do 1747. godine i jedna od najlepših baroknih građevina u Petrovaradinu. Kako kažu poznavaoci visoka mansarda stvara utisak još jednog sprata građevine i kao takva u arhitekturi, jedina je u Vojvodini. Građevina je jednospratna, a u sredini ima takozvani međuspratni venac, pravougaono nadvišen. Na sredini iznad balkonskih vrata nalazi se spomen ploča, posvećena banu Josipu Jelaćiću, koji je živeo upravo u stanu s balkonom, okrenutim prema glavnoj, sada Beogradskoj ulici. Spomen ploča je postavljena 1901. godine, na stogodišnjicu banovog rođenja. Ta ploča se danas može videti. Nalazi se iznad balkona.

Površina cele zgrade iznosi 1.100 kvadrata. Podrumske prostorije prostiru se na 100 metara kvadratnih. Prizemlje ima 380 kvadratnih metara, kao i prvi sprat, koji ima široke hodnike i pet stambenih jedinica različite veličine. Mansarda je veličine 250 kvadrata.

Predsednik Hrvatskog kulturnog prosvjetnog društva „Jelačić“ Petar Pifat kaže za VM da je kuća u kojoj se rodio ban Jelačić važan istorijski spomenik i naglašava da to zdanje ima poseban značaj za hrvatsku zajednicu.

– To je važno mesto za stanovnike Petrovaradina, iako se tu nikada nisu okupljali jer je ta kuća dugo u privatnom posedu. Ban Jelačić i kuća u kojoj je rođen su simboli cele zajednice. Nažalost, kuća još uvek nije pretvorena u spomen kuću ili muzej. Ljudi koju sada tu žive shvataju da je to vredni istorijski spomenik i traže mnogo para za otkup. Idealno bi bilo kada bi posetioci mogli da uđu unutra i vide gde je Jelačić rođen, da se taj prostor uredi i da makar podseća na to doba – kaže Pifat.

Kuća bana Jelačića u Petrovaradinu

Fotografija: preuzeta sa sajta commons.wikimedia.org

Hrvatsko nacionalno veće već duže vreme namerava da otkupi ovu baroknu građevinu, ali za to i dalje nema dovoljno novca, jer, prema nezvaničnim informacijama, porodice koje u njoj žive traže 3.000 evra po kvadratu. Vraćanje rodne kuće bana Jelačića bilo je predmet međudržavnoga dijaloga Srbije i Hrvatske, ali su pregovori završeni bez uspeha.

Ban Josip Jelačić rođen je 16. oktobra 1801. godine i istog dana je kršten u crkvi svetog Juraja, koja je udaljena od kuće svega 50 metara. Josipov otac Franjo bio je podmaršal austrijske carske vojske i ceo život je proveo na bojnom polju. Ratovao je protiv Turaka i Francuza. Pred kraj vojne karijere otišao je na odmor, po zasluzi. Poslali su ga u Petrovaradin da bude zapovednik tvrđave. Franjo se po dolasku u Vojvodinu oženio mnogo mlađom Anom Portner. Josip je bio prvo dete, a potom su dobili još troje: Đuru, koji je rođen 1805., Antuna (1807.) i Ceciliju (1809.).

– Do danas je sačuvan originalan dokument u kome je upisano ko je krstio Josipa i kako se zvao sveštenik. Tu takođe piše ime deteta, datum krštenja, imena oca i majke. U kući roditelja ostao je do svoje osme godine. Njegov otac je dobio prekomandu u Zagreb. Josip je otišao na školovanje u bečki Terezijanum – kaže Pifat.

Posle je nekoliko puta dolazio u Petrovaradin. Prvi put neposredno pre revolucije 1848. kada je posećivao gradove kako bi video kakvo je raspoloženje među stanovnicima carstva. Drugi put je bio tu tokom revolucionarnih borbi…

– Za stanovnike Petrovaradina Jelačić je bio jedan od velikana. Između dva rata fudbalski klub je nosio njegovo ime. Franjevci su 1922. osnovali Kulturno-umetničko društvo „Jelačić“, ali su već tridesetih godina otišli iz Petrovaradina pa je društvo prestalo da postoji. Tek 2003. ponovo je osnovano društvo čiji sam predsednik postao prošlog meseca. Danas ima nekoliko stotina članova – priča Pifat.

Austrijski car Ferdinand I Habsburški imenovao je Josipa Jelačića za bana Hrvatske u Beču 23. marta 1848. Takođe ga je imenovao za savetnika, a unapredio ga je u čin generalmajora i glavnog zapovednika vojske u Hrvatskoj. Dva dana kasnije, 25. marta, u Zagrebu Narodna stranka je sazvala Narodnu skupštinu koja je donela politički program u 30 tačaka, poznat pod nazivom „Zahtijevanja naroda“. Najvažniji zahtevi su bili: uvođenje narodnog jezika, osnivanje narodne vojske, opće pravo glasa, sloboda štampe… Te zahteve Jelačić je sproveo u delo.

U Zagrebu je 4. i 5. juna 1848. organizovano svečano ustoličenje. Posle svečanosti postavljanja, koje se odigralo na Trgu svete Katarine, obred je nastavljen u crkvi Sv. Marka, a zatim i u pravoslavnoj crkvi svetog Preobraženja, gde je srpski patrijarh Josif Rajačić iz Sremskih Karlovaca ustoličio bana.

Josip Jelačić bio je hrvatski ban do 1859. godine, a za vreme njegove vladavine ukinuo je kmetstvo i sazvao prve izbore za Hrvatski sabor. Takođe je modernizovao državu, pre svega železnicu i industriju. Učestvovao je u gušenju mađarske revolucije 1848. godine.

Kada je Austrija u decembru 1848. godine zaratila s Mađarskom, Jelačić u tome ratu učestvuje kao jedan od generala, pod vrhovnim zapovedništvom princa Ludvig Vindišgreca. Jelačić do kraja revolucije ratuje pod austrijskim zapovedništvom prvo u Mađarskoj, a zatim u Vojvodini.

– Zbog svega toga mađarske vlasti nisu bile naklonjene Jelačiću. On je bio simbol borbe slovenskih naroda, i Srba i Hrvata, protiv mađarske hegemonije. On je bio simbol osamostaljenja i zbog toga mađarski protivnik. Uvek je bio veran austrijskom caru. Važno je reći i da je Jelačićevom zaslugom mladi Josip Juraj Štrosmajer postao biskup u Sremskoj biskupiji – objašnjava Pifat.

U centru Zagreba 1866. godine banu Jelačiću podignut je spomenik koji se danas smatra jednim od najvećih gradskih ikona, a Jelačićev lik je na novčanici od 20 kuna. Ban Josip Jelačić umro je u Zagrebu 20. maja 1859. godine.

Grofica Jelačić

Josip Jelačić bio je oženjen groficom Sofijom Stockau, koja je rođena 1834. u današnjoj Češkoj, tada Austrijskom carstvu. Sofija, koja je od supruga bila mlađa čak 33 godine, Josipa je upoznala u proljeće 1850. U aprilu iste godine su se verili da bi venčanje šesnaestogodišnje grofice s pedesetogodišnjim banom usledilo 22. jula 1850. godine u Napjedlu u Moravskoj.

Godine 1854. Jelačić dobija titulu grofa, a Sofija je imenovana za dvorsku damu austrijske carice Elizabete. Iste godine rodila je devojčicu Anu, koja je umrla od kolere 1855. godine. Nakon Josipove smrti 1859. grofica Jelačić nastavlja da živi u Novim dvorima u Zaprešiću, a 1863. godine udala se za grofa Adolfa Dubskog iz Moravske kome je rodila ćerku Mariju Sofiju i sina Viktora. Umrla je u Beču 17. januara 1877. godine.

Dragan Stojanović